Verleden

Woongebouwen met een stalen draagconstructie zijn in Nederland niet talrijk, maar "staalflats" kennen een langere geschiedenis dan menigeen denkt. De eerste, baanbrekende toepassing — in 1932 — komt op naam van de architect Willem Van Tijen. Voor de Parklaanflat in Rotterdam koos hij bewust voor een staalconstructie. Het staalskelet, bestaande uit liggers en kolommen, paste bij zijn streven naar transparante, lichtgewicht architectuur en vrij indeelbare plattegronden. De flat heeft een vliesgevel uit draadglas en stalen raamkozijnen, maar heeft nog wel een traditionele houten balklaag.

De opkomst van meerlaagse gebouwen met een stalen draagconstructie in de dertiger jaren (naast enkele woongebouwen nog tientallen kantoren), werd abrupt onderbroken door de Tweede Wereldoorlog. Tijdens de oorlog ging een groot deel van de staalproductie namelijk naar de wapenindustrie. Na de oorlog stond Nederland voor de opgave grote aantallen woningen in korte tijd te realiseren om de woningnood te lenigen. Hierdoor ontstond de noodzaak tot verregaande industrialisering. Tussen de vele (meestal buitenlandse) bouwsystemen die werden toegepast, waren er ook enkele in staal zoals het Engelse Airey-systeem. Dit, ondanks een verordening van de rijksoverheid, waarin het gebruik van staal in de bouw werd ontmoedigd ten faveure van andere bedrijfstakken (machinebouw, scheepsbouw).
Na de succesvolle introductie van de tunnelbekisting, midden jaren '50, is de rol van de stalen draagconstructie voor woongebouwen uitgespeeld. Flats krijgen een betonnen, schijfvormige draagstructuur, gebouwd volgens het principe van de tunnelbekisting, in situ storten of prefab betonbouw. Uiteraard zijn ook combinaties van meerdere principes toegepast.
Eind jaren zestig is er een kleine opleving van het staalskelet waarin het Franse snelbouwsysteem Parc des Lilas centraal staat. Hoge bouwsnelheid speelt bij drie Delftse flats — in de volksmond: De Menno, EduP en "Rola Hola" — en het Alpha Hotel de hoofdrol. Het tegenwoordig ook voor kantoren vaak toegepaste systeem van betonnen kern met aangehangen verdiepingen werd ingezet bij de Eindhovense Verpleegstersflat.

Heden

Sinds een paar jaar staat de stalen draagconstructie voor flats weer in de belangstelling. Steeds meer ontwikkelende bouwbedrijven bekijken de staalvariant vanwege het gebrek aan geschoolde bouwvakkers, de in het buitenland bewezen hogere bouwsnelheid en het dreigend tekort aan zand en grind voor de betonbouw. Bovendien leent de skeletvormige staalconstructie zich bij uitstek voor inpandige flexibliteit en variatie in afbouw en afwerking. Zo ontstaat een gedifferentieerd aanbod waarmee de opdrachtgever op de verschillende wensen van zijn klanten — de uiteindelijke bewoners — kan inspelen. Kansen voor staal zijn er op dit moment vooral binnen de herontwikkeling van na-oorlogse woongebieden. Het lichtgewicht bouwmateriaal is bijvoorbeeld geschikt voor nieuwbouw op bestaande funderingen van gesloopte appartementengebouwen. De Utrechtse woningcorporatie Amnis heeft daartoe, samen met Koninklijke IBC, Stork Installatietechniek en TU Eindhoven, het bouwconcept IFD-Today ontwikkeld. Een prefab staalskelet wordt direct op de oude fundering gemonteerd. Bouwmuren ontbreken en installaties zijn geïntegreerd in de vloeren om de bewoners een onbeperkte indelingsvrijheid te bieden. Een ander initiatief is De Zeven Hemels van Bouwfonds Woningbouw en HBG. Het staalskelet van dit achtlaagse woongebouw in Rotterdam wordt gescheiden van de prefab inbouw. In de vloer komen kabels en leidingen. Bij elke appartement kiest de bewoner — in samenspraak met een architect — de indeling, gevelafwerking en eventuele toevoegingen als balkon of loggia.

Aandachtspunten

Meerlaagse bouw en hoogbouw met stalen draagconstructies is in Nederland inmiddels gangbaar in de kantorenbouw (zie Nationale Staalprijs op www.bouwenmetstaal.nl). In de woningbouw zijn opdrachtgevers en adviseurs — hoewel overtuigd van de voordelen van staalbouw (industrieel, flexibel en demontabel met een hoge mate van vormgevingsvrijheid voor ontwerpers) nog huiverig. De woningbouw wijkt namelijk op twee punten af van de kantorenbouw: hogere geluidsisolatie-eisen en hogere brandwerendheidseisen.

Akoestiek

Op initiatief van Buro A+ en Oostingh Staalbouw doet TNO Bouw momenteel onderzoek naar de overdracht van contactgeluid van een staalskelet met Infra+-vloer op de (lichte) woningscheidende wand. Dit gebeurt aan de hand van het ontwerp van een toekomstig woongebouw aan de Grotiusplaats in Den Haag. Het onderzoek moet uitwijzen hoe bij staalskeletbouw (dus zonder woningscheidende betonwand) kan worden voldaan aan de geluidsisolatie-eis in een hogere klasse binnen de NEN 1070 "Geluidwering in gebouwen". Bij laagbouw met een staalskelet is de ankerloze spouw een gangbare oplossing voor de geluidsisolatie. Een oplossing voor hogere bouw bezorgt de ontwerper minder extra research en rekenwerk en slecht daarmee een barrière voor de staaltoepassing.

Brandwerendheid

Bouwen met Staal heeft grote "know how" op dit punt. Bouwen met Staal geeft een valide "second opinion", want medewerkers en leden hebben zitting in de normcommissies die de regels maken. En bovendien... als we het zelf niet weten, dan kennen we wel iemand die oplossingen kan aandragen. Bij die oplossingen staat betaalbaarheid voorop natuurlijk.
Bouwen met Staal beschikt over een specialist: Ralph Hamerlinck en er zijn verschillende technische adviseurs die eerste-lijns helpdeskvragen beantwoorden. Bovendien kan de Technische Commissie Brandveiligheid ondersteuning bieden als het geval complex is. En er is een Aspectteam Brandveiligheid dat brandveiligheidsvragen uit de markt interpreteert en daar beleid op formuleert.
"Eenvoudige" brandveiligheidsvragen die de Helpdesk kan beantwoorden zijn gratis. Als de vragen moeilijker worden, wordt in onderhandeling een schappelijke prijs vastgesteld, of wordt er doorverwezen naar een adviesbureau dat op dat specifieke punt kennis bezit. De afweging daarbij is, dat Bouwen met Staal principieel niet concurrereert met in de markt opererende adviesbureaus. Maar om voor staaltoepassingen braakliggende marktsegmenten brandveiligheidsoplossingen aan te dragen, mag Bouwen met Staal zijn ruime kennis beschikbaar stellen via gericht, gratis of goedkoop projectadvies. Woonflats is zo'n braakliggende markt in Nederland.

het zijn bedenkingen die buiten Nederland betonland geen item meer zijn. In bijvoorbeeld de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk zijn woonflats met een stalen draagconstructie al lang geaccepteerd. De Lake Shore Drive Apartments in Chicago uit 1951 zijn ikonen van modern, hoog, stedelijk, transparant wonen.